مقدمهدر دهم دسامبر 1948، با پذيرش اعلاميه جهاني حقوق بشر از سوي مجمع عمومي سازمان ملل، دوره جديدي آغاز گشت. محقق لبناني، چارلز حبيب ملك، اهمیت این موضوع را براي اعضاي مجمع چنين توصيف كرد: هر عضوي از سازمان ملل رسما خود را ملزم به رعايت و احترام به حقوق بشر كرده است. اما ما پيش از اين هرگز در مورد اينكه اين حقوق دقيقا چه هستند صحبت نكردهايم، چه در منشور يا در هر سند ملي ديگري. اين نخستين باري است كه اصول حقوق بشر و مباني آزادي بصورتي مقتدرانه و با جزييات دقيق بيان ميشود. اكنون من ميدانم كه دولت من بايد خود را ملزم به ارتقا، دستيابي و نگهداري چه چيز كند. ... من ميتوانم در مقابل دولت بايستم و اگر دولت الزامات خود را انجام نداد، من حمايت معنوي و اخلاقي همه دنيا را خواهم داشت و آن را احساس خواهم كرد. آزادي بيان يكي از حقوق اساسي اعلاميه جهاني حقوق بشر است كه در فصل 19 اعلامیه چنين توصيف شده است: هركسي از حق آزادي عقيده و بيان برخوردار است؛ اين حق شامل آن است كه از داشتن عقايد خود بيم و اضطرابي نداشته باشد و در كسب اطلاعات و افكار و در اخذ و انتشار آن به تمام وسايل ممكن و بدون ملاحظات مرزي آزاد باشد. وقتي 60 سال پيش اين كلمات نوشته شد، هيچكس تصور نميكرد كه پديده جهاني اينترنت چگونه توانايي بشر را براي "كسب، دريافت و انتشار اطلاعات" گسترش ميدهد، نه فقط فراتر از مرزها بلكه با سرعتي شگفتانگيز و به شكل قابل كپيبرداري، ويرايش، دستكاري، تركيب دوباره و اشتراكگذاري براي مخاطبان اندك يا بسيار و به روشهاي ارتباطي اساسا متفاوتي از آنچه كه در سال 1948 وجود داشت.
اطلاعات بيشتر در محلهاي بيشتر خارج از تصوردر چند سال اخير، رشد ناباورانه آنچه در اينترنت است موجب شكلگيري غيرقابل تصور بخش عظیمي از دانش بشري در مكانهایی دور از انتظار شده است: به عنوان مثال درمانگاهي در يك روستاي كوهستاني دوردست، اتاق خواب فرزند 12 ساله شما، اتاق كنفرانسي كه شما در حال نمايش طراحي محصول جديد به نزديكترين همكارانتان هستيد امکانی كه موجب پيشي گرفتن شما در رقابت ميشود، حتی در خانه مادر بزرگتان. در همه اين مكانها، امكان اتصال به دنيا فرصتهاي شگفتانگيزي براي بهبود زندگي مردم فراهم ميكند. وقتي شما در تعطيلات دچار يك عارضه نادر ميشويد، درمانگاه روستايي دورافتاده ممكن است با فرستادن نتايج آزمايشهاي شما براي يك متخصص پزشكي در پايتخت يا حتا يك كشور ديگر، جان شما را نجات دهد؛ فرزند 12 ساله شما ميتواند درباره تكليف خود تحقيق كند يا دوستاني در كشورهاي ديگر پيدا كند؛ ميتوانيد طراحي محصول جديد خود را همزمان به مديران ارشدي در محلهاي مختلف دنيا ارايه كنيد كه ميتوانند شما را در بهبود آن ياري كنند؛ مادر بزرگ شما ميتواند دستور تهيه پاي سيب مخصوص خود را براي شما ايميل كند تا آن را براي دسر امشب آماده كنيد. اما اينترنت تنها حاوي اطلاعات سودمند و مفيد تحصيلي، دوستانه و پاي سيب نيست. اينترنت هم مانند خود دنيا بزرگ، پيچيده و اغلب هراسناك است. اينترنت در دسترس افراد بدانديش، حريص، بيمرام، غيرصادق و حتا گستاخ و بيپروا هم هست به همانگونه كه در دسترس شما، فرزند 12 ساله شما و مادربزرگ شماست.
هيچكس نميخواهد كه اجازه دهد همه دنيا وارد شودبا وجود تمام خوبيها و بديهاي طبيعت انساني كه در اينترنت بازتاب دارد و انواع مشخصي از نيرنگها و آزار و اذيتهايي كه تكنولوژي، انجام آنها را سادهتر کرده است، بنابراین نبايد تعجب کنیدكه به همگام با گسترش اينترنت، نحوه استفاده مردم از آن هم كنترل شود. براي اينكار انگيزههاي مختلفي وجود:
برخي از اين نگرانيها را خود افراد در حين تجربه اينترنت ميتوانند كنترل كنند (براي نمونه، افراد ميتوانند براي جلوگيري از دريافت اسپم در حساب ايميلشان، از ابزارهاي فيلتر كننده اسپم استفاده كنند.) اما برخي نگرانيها نيز موجب ميگردد تا ساير افراد در استفاده از اينترنت و آنچه كه ميتوانند يا نميتوانند به آن دسترسي داشته باشند محدود شوند. اين مورد اخير وقتي موجب بروز تناقضها و مخالفتهاي عمدهاي ميشود كه افرادي كه دسترسي آنها محدود شده است با بلوكه شدن آنچه كه مورد علاقه آنها يا مناسب آنهاست موافق نباشند.
چه كسي اينترنت را فيلتر يا بلوكه ميكند؟افراد يا موسسات گوناگون با اهداف مختلف سعي ميكنند استفاده از اينترنت را براي عدهاي مشخص محدود كنند. آنها شامل والدين، مدرسهها، شركتهاي اقتصادي، گردانندگان كافههاي اينترنتي يا ارايهكنندگان خدمات اينترنتي و دولتها در سطوح مختلف هستند.
حد نهايي طيف كنترل اينترنت زماني است كه دولت يك كشور سعي ميكند دسترسي همه مردم كشور را به مقولههايي از اطلاعات يا اشتراك آزادانه اطلاعات با دنياي خارج را محدود كند. تحقيقات انجام شده توسط OpenNet Initiative (http://opennet.net) راههاي مختلفي را نشان داده است كه كشورها براي فيلتر يا بلوكه كردن دسترسي شهروندان خود به اينترنت بكار ميگيرند. اينها كشورهايي هستند كه با سياستهاي فيلترينگ فراگير و مستمر خود دسترسي به سازمانهاي حقوق بشر، اخبار، وبلاگها و خدمات وبي را كه status quo را به چالش ميكشند و يا موجب تهديد به نظر ميرسند يا نامطلوب هستند، بلوكه ميكنند. عده ای نیز دسترسي به مقولههايي خاص از اينترنت يا مواردي را كه با وقايع استراتژيكي مانند انتخابات يا تظاهرات عمومي مرتبط هستند، بلوكه ميكنند. حتا كشورهايي كه قويا حامي آزادي بيان هستند گاهي سعي ميكنند كاربرد اينترنت را محدود كنند و يا بر آن نظارت نمايند؛ مثلا در مواردي مانند جلوگيري از مسايل جنسي، سخنان تنفرانگيز، تروريسم و ساير فعاليتهاي جنايي و يا نقض قوانين حق مالكيت (كپي رايت).
فيلترينگ موجب نظارت ميشودممكن است هريك از اين گروههاي رسمي يا خصوصي از تكنيكهايي براي نظارت بر فعاليتهاي اينترنتي افراد استفاده كنند، نگراني آنها اين است كه مطمين شوند تلاشهايشان براي محدودسازي كار ميكند. والديني كه از بالاي شانه فرزندشان نگاه ميكنند يا كامپيوتر فرزندشان را بررسي ميكنند كه چه سايتهايي را ديده است، شركتهايي كه ايميل كارمندانشان را كنترل ميكنند، سازمان های قضایی كه خواهان اطلاعاتي از ارايه كنندگان خدماتي اينترتي هستند يا حتا كامپيوتر خانه شما را براي يافتن مداركي كه ثابت ميكند شما درگير فعاليتهاي ناخوشايند هستيد توقيف ميكنند، همه در اين محدوده هستند.
چه موقع اين كار سانسور است؟بسته به اينكه چه كسي دسترسي به اينترنت را محدود ميكند و/يا به استفاده از آن نظارت ميكند و طيف افرادي كه دسترسي آنها محدود ميشود، تقريبا ممكن است همه اهداف و شيوههاي دستيابي به آنها قانوني و لازم يا غيرقابل قبول و نقض اصول حقوق بشر به نظر برسند. پسر نوجواني كه مدرسهاش دسترسي به بازيهاي آنلاين و سايتهاي اجتماعي مورد علاقه او مانند MySpace را بلوكه ميكند، احساس ميكند كه آزاديهاي فردي او محدود شده است درست مانند كسي كه دولت جلوي او را براي خواندن روزنامههاي آنلاين مربوط به مواضع سياسي مخالف گرفته است.
دقيقا چه كسي دسترسي مرا به اينترنت بلوكه ميكند؟اينكه چه كسي ميتواند در هر كشوري و روي هر كامپيوتري دسترسي به اينترنت را محدود كند به اينكه چه كسي توانايي كنترل بخشهاي معيني از زيرساخت فني را دارد بستگي دارد. اين كنترل ممكن است بر مبناي روابط و نيازهاي قانوني يا توانايي دولت يا ساير اشخاص براي اعمال فشار بر كساني باشد كه كنترل فني زيرساخت ها برعهده دارند تا درخواستهاي بلوكه كردن، فيلتر كردن و جمعآوري اطلاعات را بپذيرند. بيشتر بخشهاي بينالمللي پشتياني اينترنت تحت نظارت دولت يا موسسات زير نظر دولتي است كه طبق قوانين محلي يا خلاف آن از كنترل حمايت ميكنند.
ممكن است فيلترينگ يا بلوكه كردن بخشهايي از اينترنت در سطح گسترده يا خيلي محدود، به روشني تعريف شده يا تقريبا نامريي باشد. بعضي كشورها آشكارا به بلوكهكردن اعتراف و معيارهاي بلوكه كردن را منتشر ميكنند و به جاي سايتهاي بلوكه شده پيامهاي روشنگرانه نمايش ميدهند. ساير كشورها استانداردهاي روشني ندارند و بيشتر وقتها با تكيه بر توافقهاي غيررسمي و نامعلوم براي فيلتركردن به ارايه كنندگان خدمات اينترنت فشار ميآورند. در بعضي جاها، فيلترينگ به شكل اشکال فنی نمايش داده ميشود و دولتها آشكارا مسووليت آن را به عهده نميگيرند و يا در صورت كنكاش علت آن را تاييد نميكنند. گردانندگان مختلف شبكههاي يك كشور كه تحت يك نوع قانونگذاري قرار دارند ممكن است فيلترينگ را به شكلهاي كاملا متفاوت غيرمحتاطانه يا با ناآگاهي فني اجرا كنند.
در تمام سطوح ممكن فيلترينگ، از یک مورد جزئی گرفته تا سطح ملي، ممانعت از دسترسی به آنچه كه نامطلوب به نظر ميرسد ممكن است تبعات غيرمنتظره و اغلب مضحكي به همراه داشته باشد. فيلترهاي "دوستدار خانواده" که عمدتا براي بلوكه كردن موارد جنسي بکار می روند، موجب جلوگيري از دسترسي به اطلاعات مفيد بهداشتي ميشود. تلاشها براي بلوكه كردن اسپمها ممكن است به فيلتر شدن مكاتبات مهم تجاري منجر شود. تلاشها براي بلوكه كردن دسترسي به سايتهاي خبري مشخص نيز ممكن است به محروميت از دسترسي به منابع ارزشمند مطالعاتی و آموزشی منتهي شود.
چه روشهايي براي عبور از فيلترينگ وجود دارد؟همانگونه كه بسياري از افراد، بنگاهها و دولتها اينترنت را به عنوان منبعي از اطلاعات خطرناك ميبينند كه بايد كنترل شود، افراد و گروههاي بسياري نيز هستند كه به سختي كار ميكنند تا مطمين شوند كه اينترنت و اطلاعات موجود در آن، آزادانه در دسترس كساني است كه آن را ميخواهند. اين افراد همانند كساني كه به دنبال كنترل اينترنت هستند انگيزههاي متفاوتي دارند. گرچه، براي كسي كه دسترسياش به اينترنت محدود شده است و به دنبال چاره ای برای رفع آن است، اهمیتی ندارد كه این ابزارها توسط كسي تهيه شده است كه ميخواسته با دوست دخترش گپ بزند، يك بيانيه سياسي بنويسد يا يك اسپم بفرستد. انرژي زيادي از سوي بنگاههاي تجاري، غيرانتفاعي و گروهاي داوطلب براي تهيه ابزارها و تكنيكهاي گذر از سانسور اينترنت صرف ميشود. بعضي از تكنيكها نيازي به نرمافزار خاص ندارد و فقط لازم است بدانيم كجا را براي همان اطلاعات جستجو كنيم. برنامهنويسها انواع مختلفي از ابزارها را تهيه كردهاند كه انواع گوناگوني از گذر از فيلترينگ و بلوكه كردن را نشان ميدهند. اين ابزارها كه اغلب "ابزار دورزدن" ناميده ميشوند، به كاربران اينترنت كمك ميكند به اطلاعاتي دستيابند كه به شكل ديگري قابل دستيابي نيست.
ريسكهاي استفاده از ابزارهاي دورزدن چيست؟فقط شما به عنوان كسي كه ميخواهد از محدوديتهاي دسترسي به اينترنت عبور كند، ميتوانيد تصميم بگيريد كه آيا دسترسي به اطلاعاتي كه ميخواهيد ريسكي به همراه دارد. و فقط شما هستيد كه ميتوانيد تصميم بگيريد كه آيا فوايد آن بيش از ريسكها است. ممكن است هيچ قانون مشخصي كه شما را از دسترسي به اطلاعاتي كه ميخواهيد منع نكرده باشد. از سوي ديگر، فقدان محدودیتهای قانوني به اين معني نيست كه شما در معرض خطرهاي ديگر مانند آزار و اذيتها و يا از دست دادن شغلتان نباشيد.
|